Pwogrè: 0%

Konstitisyon Ayiti 1987

Lalwa Sipwèm Peyi A

Èske ou konnen ki dwa Konstitisyon an garanti ou?

Yon konstitisyon se lwa sipwèm yon peyi – pi gwo règ ki egziste. Li defini:

  • Kijan gouvènman an òganize
  • Ki pouvwa chak branch gouvènman genyen
  • Ki dwa sitwayen yo genyen
  • Limit sou pouvwa gouvènman an
  • Kijan chanje konstitisyon an

Règ Pi Enpòtan

Tout lwa, dekrè, ak aksyon gouvènman dwe konfòme ak konstitisyon an. Si yo pa konfòme, yo ilegal.

Verifye Konpreyansyon Ou

Ki sa yon konstitisyon defini?

1804-1987: Plizyè Konstitisyon

Depi endepandans nan 1804, Ayiti te gen 23 konstitisyon diferan. Chak gouvènman oswa rejim nouvo te ekri konstitisyon pa yo pou reflete pouvwa yo.

Anpil konstitisyon sa yo te otoritè – yo te konsintre pouvwa nan men youn oswa kèk moun. Diktati Duvalier (1957-1986) te itilize konstitisyon pou bay tèt yo pouvwa absolit.

1987: Yon Nouvo Konmensman

Apre chit Jean-Claude "Baby Doc" Duvalier nan 1986, pèp Ayisyen an te ekri yon nouvo konstitisyon. Konstitisyon 1987 la te senbolize:

Rejeksyon Diktati

Pa plis pouvwa san limit pou yon sèl moun

Retou a Demokrasi

Pèp la chwazi lidè yo

Pwoteksyon Dwa Moun

Garanti libète ak dwa fondamantal

Separasyon Pouvwa

Twa branch endepandan

29 Mas 1987

Sitwayen yo te vote pou aprove nouvo konstitisyon an pa referandòm. Se konstitisyon sa a ki toujou an aplikasyon jounen jodi a.

Konstitisyon an gen 298 atik divize an 16 tit:

I-IV

  • I. Dispozisyon Jeneral
  • II. Nasyonalite
  • III. Dwa Fondamantal
  • IV. Soveyante Nasyonal

V-VIII

  • V. Prezidan Repiblik la
  • VI. Gouvènman an
  • VII. Asanble Nasyonal
  • VIII. Pouvwa Jidisyè

IX-XII

  • IX. Administrasyon Teritoryal
  • X. Konsèy Elektoral
  • XI. Fòs Ame
  • XII. Edikasyon ak Ansèyman

XIII-XVI

  • XIII. Agrikilti
  • XIV. Travay ak Richès Sosyal
  • XV. Finans Piblik
  • XVI. Revizyon Konstitisyon

1. Separasyon Pouvwa

Konstitisyon an divize pouvwa ant twa branch endepandan:

Pouvwa Egzekitif

  • Prezidan (eli pou 5 lane)
  • Premye Minis
  • Minis yo (kabinè)
  • Egzekite lwa yo

Pouvwa Lejislatif

  • Sena (30 Senatè, 6 lane)
  • Chanm Depite (119 Depite, 4 lane)
  • Kreye lwa yo
  • Vote bidjè a

Pouvwa Jidisyè

  • Kou Sipwèm
  • Kou Dapèl
  • Tribinal Premye Enstans
  • Entèprete lwa yo

2. Limit Pouvwa Prezidansyèl

Konstitisyon 1987 la te kreye pou anpeche yon lòt diktati:

Atik 134:
  • Prezidan sèvi pou 5 lane
  • Pa ka sèvi de manda consecutive
  • Dwe tann 5 lane apre manda a fini anvan yo ka kandida ankò
  • Limit laj: 35-70 lane pou kandida

3. Lang Ofisyèl

Atik 5: "Tout Ayisyen gen dwa pale, ekri, li nan lang Kreyòl ak lang Franse. Kreyòl ak Franse se lang ofisyèl Repiblik la."

Sa se yon viktwa istorik. Pou premye fwa, Kreyòl – lang majorite pèp la pale – rkonèt kòm lang ofisyèl egalego ak Franse.

Verifye Konpreyansyon Ou

Ki limit Konstitisyon an mete sou Prezidan?

Tit III Konstitisyon an dedye a pwoteksyon dwa moun. Kèk atik enpòtan:

Atik 18 – Egalite:
"Tout Ayisyen egal devan lalwa. Yo rkonèt dwa egzèsis dwa yo san diskriminasyon."
Atik 19 – Dwa pou Lavi:
"Leta obligé garanti dwa pou lavi pou tout sitwayen san okenn ekepsyon."
Atik 20 – Lapenn Lanmò Aboli:
"Lapenn lanmò aboli nan tout ka."

Istwa Mondyal

Ayiti se youn nan premye peyi nan mond lan ki aboli lapenn lanmò konplètman.

Atik 28 – Libète Ekspresyon:
"Tout Ayisyen gen dwa pou eksprimen lide yo libilman nan tout domèn pa tout mwayen yo chwazi."
Atik 32 – Dwa pou Edikasyon:
"Leta garanti dwa edikasyon. Li veye sou edikasyon fizik, entèlèktyèl, moral, pwofesyonèl, sosyal ak sivik popilasyon an."
Atik 36 – Pwopriyete Tè:
"Sèlman Ayisyen ak sosyete ayisyen kapab posede pwopriyete ann Ayiti."

Etranje pa ka achte tè ann Ayiti. Sa pwoteje tèritwa nasyonal kont dominasyon etranje.

Nan 2011-2012, Palman te vote pou amande kèk atik konstitisyon an.

Doub Nasyonalite (Atik 15)

Anvan

Ayisyen ki pran lòt nasyonalite pèdi sitwayente Ayisyen yo.

Apre

Ayisyen ka genyen doub nasyonalite san yo pa pèdi sitwayente Ayisyen.

Enpòtans pou Dyaspora

Sa te pèmèt dyaspora a – milyon Ayisyen ki viv aletranje – kenbe sitwayente yo menm si yo pran paspo Ameriken, Kanadyen, oswa lòt peyi.

Konstitisyon 1987 la bèl sou papye, men aplikasyon li difisil:

Aplikasyon Limite

Anpil atik pa janm aplike. Enstitisyon konstitisyonèl pa egziste oswa pa fonksyone.

Kriz Enstitisyonèl

Jounen jodi a (2025), Ayiti nan yon kriz konstitisyonèl:

  • Pa gen Palman depi 2020 (manda fini san eleksyon)
  • Pa gen Prezidan eli depi 2024
  • Konsèy Prezidansyèl Tranzisyonèl (CPT) dirije peyi a – sa pa nan konstitisyon
  • Eleksyon repouse san limit

Pwoblèm Lang

Malgre Atik 5 deklare Kreyòl lang ofisyèl, tout lwa, dekrè, ak jijman pibliye sèlman an Franse. Majorite pèp la pa ka li dokiman ofisyèl yo.

Entèpretasyon Konfli

Pa gen Kou Konstitisyonèl ki fonksyone pou rezoud diferan. Aktè politik itilize konstitisyon pou jistifye pozisyon yo.

Verifye Konpreyansyon Ou

Ki youn nan pi gwo defi konstitisyonèl ann Ayiti?

Tit XVI defini pwosedi pou revizyon konstitisyonèl:

Etap 1: Inisyativ

Youn nan branch sa yo ka pwopoze amendman:

  • Pouvwa Egzekitif (Prezidan)
  • Pouvwa Lejislatif (Palman)
  • Inisyativ Popilè (50,000 sitwayen siyen petisyon)

Etap 2: Vote Palman

  • De chanm palman dwe vote pou chanjman an
  • Bezwen majorite 2/3 nan chak chanm

Etap 3: Piblikasyon

  • Amendman pibliye pou pèp la konnen
  • Palman an disou lè sa a (manda fini)

Etap 4: Konfime

  • Nouvo Palman eli
  • Palman sa a dwe vote ankò pou menm amendman an
  • Bezwen majorite senp

Etap 5: Referandòm (Opsyonèl)

  • Kèk atik ka mande referandòm popilè
  • Pèp la vote wi oswa non

Atik ki pa ka chanje

Atik 284 entèdi chanjman nan fòm gouvènman demokratik, sistem prezidansyèl, limit manda prezidan, ak prensip dwa moun.

Poukisa Konstitisyon Enpòtan?

1. Pwoteje Sitwayen

Konstitisyon an garanti dwa ou. Li limite sa gouvènman an ka fè kont ou.

2. Etabli Règ

Li defini kijan peyi a dwe fonksyone – ki fè sa, ki gen ki pouvwa, ki limit.

3. Prevni Abiz Pouvwa

Li divize pouvwa pou anpeche yon sèl moun oswa gwoup gen twòp pouvwa.

4. Bay Stabilite

Konstitisyon difisil pou chanje. Sa bay peyi a estabilite legal.

Responsabilite Nou Kòm Sitwayen

Konstitisyon an sèlman bon si sitwayen yo:

Konnen l

Li konstitisyon an. Konprann dwa ou.

Defann li

Leve vwa lè gouvènman vyole l.

Respekte l

Suiv règ yo menm jan ou mande lòt moun fè l.

Patisipe

Vote, òganize, mande responsabilite.

Konklizyon

Konstitisyon an se pou nou tout. Responsabilite pou fè l respekte se pou nou tout tou.

Felisitasyon!

Ou fini aprann sou Konstitisyon Ayiti 1987. Kounye a ou konnen dwa ou!

← Vòt Dwa →