Pwogrè: 0%
Koute paj sa a
0:00

Dwa Sitwayen yo ann Ayiti

Dwa Ou Se Pouvwa Ou

Èske ou konnen ki dwa ou genyen kòm sitwayen?

Dwa moun se dwa fondamantal tout moun genyen senpleman paske yo se moun. Dwa sa yo pa depann de:

  • Ki kote ou fèt
  • Ki koulè ou ye
  • Ki relijyon ou genyen
  • Ki sèks ou ye
  • Ki nasyonalite ou genyen
  • Ki klas sosyal ou soti

Twa Prensip Fondamantal

Dwa moun se inivèsèl (pou tout moun), inalyenab (pèsonn pa ka pran yo), epi endivizib (yo tout enpòtan menm jan).

Verifye Konpreyansyon Ou

Dwa moun depann de ki bagay?

Konstitisyon Ayiti 1987 garanti dwa nan senk kategori prensipal:

1. Dwa Sivil

Pwoteje libète endividyèl

  • Libète pèsonèl
  • Vi prive
  • Libète ekspresyon
  • Libète reyinyon
  • Libète relijyon

2. Dwa Politik

Pèmèt patisipasyon nan gouvènans

  • Dwa pou vote
  • Dwa pou vin kandida
  • Libète politik
  • Fòme pati politik

3. Dwa Ekonomik

Konsène travay ak pwopriyete

  • Dwa pou travay
  • Salè minimòm
  • Dwa pou pwopriyete
  • Fòme sendika

4. Dwa Sosyal

Konsène edikasyon ak sante

  • Dwa pou edikasyon
  • Dwa pou sante
  • Sekirite sosyal
  • Lojman

5. Dwa Kiltirèl

Pwoteje idantite kiltirèl

  • Pale lang ou (Kreyòl)
  • Pratike tradisyon
  • Aksè kiltirèl
  • Pwoteje patrimwàn
Atik 24 - Libète Pèsonèl:
"Leta garanti epi pwoteje libète endividyèl."
  • Pèsonn pa ka arete ou san prèv
  • Si yo arete ou, ou gen dwa konnen poukisa
  • Ou gen dwa jwenn yon avoka
  • Ou pa kapab rete nan prizon san jijman
Atik 34 - Vi Prive ak Kay Ou:
Dapre Atik 34, kay moun pa ka vyole – yo ka antre ladan l sèlman nan ka lalwa prevwa, tankou lè yon krim ap fèt sou plas (flagran deli).
  • Lapolis pa ka fouye lakay ou san manda tribinal
  • Vi prive ou pwoteje
  • Atik 49 pwoteje sekrè korespondans ou - yo pa ka entèsèpte l ilegalman
Atik 28 - Libète Ekspresyon:
"Tout Ayisyen gen dwa pou eksprime lide yo libreman nan tout domèn ak tout mwayen yo chwazi."

Sa Vle Di:

Ou ka pale sou sa ou panse, ekri lide ou, kritike gouvènman san pè. Laprès lib - pa gen sansi.

Dwa Politik

Atik 17 - Dwa pou Vote:
Dapre Atik 17, tout Ayisyen, fanm kou gason, ki gen 18 lane akonpli ka egzèse dwa sivil ak politik yo, tankou dwa pou vote. (Atik 52 la menm pale de devwa sivik sitwayen yo.)
  • Vote pou chwazi lidè ou
  • Vin kandida pou yon pòs elektif
  • Patisipe nan refèrandòm
  • Fòme oswa antre nan yon pati politik

Remak: dènye eleksyon nasyonal yo te fèt an 2016; pwochen eleksyon yo poko gen yon dat ofisyèl.

Dwa Ekonomik

Atik 35 - Dwa pou Travay:
"Leta rekonèt dwa tout sitwayen genyen nan yon travay."
  • Dwa pou travay san diskriminasyon
  • Dwa pou salè jis
  • Dwa pou kondisyon travay ki an sekirite
  • Dwa pou fòme sendika
Atik 36 - Dwa pou Pwopriyete:
Atik 36 rekonèt epi garanti dwa pwopriyete prive. Atik 55 pèmèt etranje ki rezide ann Ayiti posede byen imobilye pou bezwen rezidans oswa antrepriz yo, ak kondisyon lalwa fikse - pa egzanp, dwa sa a sispann senk lane apre yo kite peyi a definitivman.

Verifye Konpreyansyon Ou

Dapre Atik 55, èske etranje ka posede byen imobilye ann Ayiti?

Dwa Sosyal

Atik 32 - Dwa pou Edikasyon:
"Leta garanti dwa edikasyon. Li veye sou edikasyon fizik, entèlèktyèl, moral, pwofesyonèl, sosyal ak sivik popilasyon an."
  • Tout timoun gen dwa pou ale lekòl
  • Edikasyon debaz dwe gratis ak obligatwa
  • Leta dwe kreye lekòl piblik
Atik 19 - Dwa pou Sante:
"Leta gen obligasyon pou garanti dwa pou sante pou tout sitwayen."

Dwa Kiltirèl

Atik 5 - Lang Ofisyèl:
"Kreyòl ak Franse se lang ofisyèl Repiblik la."

Viktwa Istorik

Pou premye fwa nan istwa Ayiti, yo rekonèt Kreyòl - lang majorite pèp la pale - kòm lang ofisyèl egalego ak Franse.

Dwa yo garanti sou papye, men aplikasyon yo limite. Jounen jodi a, Ayiti nan yon kriz dwa moun:

Ensekirite ak Vyolans Gang

Gang ame kontwole yon gwo pati nan teritwa Ayiti, espesyalman nan Pòtoprens:

  • Dapre Nasyonzini, yo te touye 5,601 moun nan vyolans lan an 2024
  • Moun pa ka vwayaje lib akoz blokaj
  • Gang fòse moun kite kay yo
  • Plis pase 900 lekòl fèmen akoz ensekirite

Vyolans sou Fanm

Vyòl ak vyolans seksyèl tounen zam lagè:

  • Plizyè milye ka vyòl chak ane
  • Fanm pa ka al travay oswa al lekòl paske yo pè
  • Jistis pa disponib pou viktim yo
  • Enpinite jeneralize

Sistèm Jistis Fèb

  • Plis pase 80% nan prizonye yo pa gen jijman - yo pase plizyè ane nan prizon san kondanasyon
  • Moun pòv pa ka peye avoka
  • Tribinal koronpi
  • Kriminèl pa pini, viktim pa jwenn jistis

Dwa Ekonomik Neglije

  • Anpil timoun pa ka ale lekòl akoz ensekirite ak povrete
  • Lopital pa fonksyone, medikaman pa disponib
  • Chomaj ak souzanplwa rete trè wo
  • Plizyè milyon moun viv nan kay frajil

Verifye Konpreyansyon Ou

Poukisa anpil moun pa jwenn jistis ann Ayiti?

Enstitisyon Nasyonal

Ofis Pwoteksyon Sitwayen (OPC)

  • Resevwa plent sou vyolasyon dwa
  • Fè ankèt ak rekòmandasyon
  • Men, li manke finansman ak pouvwa

Tribinal yo

  • Gen responsablite pou pwoteje dwa
  • Men, yo koronpi epi politik enfliyanse yo

Sosyete Sivil

Òganizasyon ki travay pou defann dwa:

  • RNDDH - Rezo Nasyonal Defans Dwa Moun ann Ayiti
  • FJKL - Fondasyon Je Klere - li fè ankèt sou vyolasyon dwa moun, denonse yo, epi bay moun ki pa gen mwayen asistans legal
  • IJDH - Institute for Justice & Democracy in Haiti
  • BAI - Bureau des Avocats Internationaux

Entènasyonal

  • UN Human Rights
  • Komisyon Entèameriken Dwa Moun (OAS)
  • Amnesty International
  • Human Rights Watch

Senk aksyon ou ka pran pou defann dwa ou:

1. Konnen Dwa Ou

  • Li Konstitisyon an, espesyalman Tit III
  • Aprann ki dwa ou genyen
  • Konprann ki limit gouvènman genyen

2. Dokimante Vyolasyon

  • Si yo vyole dwa ou, ekri tout detay
  • Pran foto si posib
  • Jwenn temwen
  • Kenbe prèv

3. Rapòte

  • Pote plent nan Ofis Pwoteksyon Sitwayen
  • Kontakte òganizasyon dwa moun
  • Enfòme medya yo si sa apwopriye

4. Òganize

  • Jwenn gwoup kominotè ki defann dwa
  • Kreye kolektif pou defann dwa nan katye ou
  • Itilize fòs kolektif pou mande jistis

5. Egzije Chanjman

  • Vote pou kandida ki respekte dwa moun
  • Patisipe nan manifestasyon pezib
  • Mande lidè yo rann kont
  • Sipòte refòm jistis ak sekirite

Sonje

Dwa se pa kado - se batay. Nou dwe lite chak jou pou kenbe yo epi fè yo avanse.

Dwa Timoun

Atik 261 - Pwoteksyon Timoun:
  • Dwa pou non, nasyonalite, edikasyon gratis
  • Pwoteksyon kont esplwatasyon
  • Pwoteksyon kont maltrètans
  • Aksè a swen lasante

Pwoblèm Reyèl:

  • 300,000 timoun nan sistèm restavèk (esklavaj domestik)
  • Plizyè milye timoun pa gen sètifika nesans
  • Gen anpil abi seksyèl sou timoun
  • Gang ame rekrite timoun

Dwa Fanm

Atik 18 - Egalite:
Dapre Atik 18, tout Ayisyen egal devan lalwa. Anplis, amannman 2012 la (Atik 17-1) rekonèt prensip yon minimòm 30% fanm nan tout nivo lavi nasyonal la, sitou nan sèvis piblik.

Dwa Legal

  • Dwa pou vote (depi 1950)
  • Dwa pou travay san diskriminasyon
  • Dwa pou pwopriyete
  • Dwa pou vin kandida

Defi Reyèl

  • Vyòl sistematik kòm zam lagè
  • Gen anpil vyolans domestik
  • Mwens pase 5% fanm nan dènye Palman an - epi Palman an pa fonksyone depi janvye 2023
  • Diferans salè

Felisitasyon!

Ou fin aprann sou dwa ou. Kounye a defann yo!

← Konstitisyon Koripsyon →